УДК 8.82.282
Окорокова В.Б.,
д.ф.н., профессор СВФУ им. М.К.Аммосова
Эбээн суруйааччыта М.П.Федотова-Нулгынэт оҕо эрдэҕиттэн остуоруйа алыптаах эйгэтигэр үөскээбитэ. Кинини тулалыыр дьоно-сэргэтэ бары остуоруйа кэпсииллэрэ. Бэйэтэ эмиэ остуоруйаһыт быһыытынан биллэр, оҕолор муһуннулар да кэпсиир үгэстээх буолан, кинини кыра оҕолор эккирэтэ сылдьаллар. Ааптар „Нулгынэт“ романыгар биир „Омуннаах уонна Бырдах“ диэн уһулуччу бэтиэхэлээх кэпсээн баар. Ол эрээри манна юморы олох түбэлтэтэ үөскэппэт, омуннаах кэпсээн дьээбэлэрэ уонна национальнай характер уратыта үөскэтэр. Омуннаах Охонооһой уонна Бырдах Баһылай бииргэ үүммүт, тэҥҥэ кырдьыбыт үөлээннээхтэр. Кинилэр кэпсэтэллэрин истээри кыыс мантан арахпат эбит. Ийэтэ мөҕөр: „Хотуой, бу оҕонньотторго тоҕо кутурук маһа буоллуҥ… Ити быраатым Омуннаах уонна Бырдах күлүгү харбатар кэпсээннээх дьон, уокка бырахтахха кэҥсик тахсыбат кэпсээннээх оҕонньоттор. Кинилэр сымыйанан кэпсэтэллэрин истэ-истэ ууга-уокка түһүмэ, онтон тугу да туһаныаҥ суоҕа. Хата, үлэҕин толор, үөрэҕиҥ кинигэтин аах…“. Оҕонньоттор көрүстэллэр эрэ булт-алт туһунан омуннаан кэпсэтэн бараллар, остуоруйа-кырдьык икки ардынан сылдьаллар, куоталаһар оонньууга киирэллэр, оҕолоругар түһэр курдуктар. „- Бу умайа турар оһох саҕа таарбаҕаны бултаатым… – Мин аҕам тыыннааҕар, былыр, кырдьык улахан таарбаҕаны бултаан турардаах. Тириитин тиирбитим, бу балаакка оннун саҕа этэ. Истиэххин иккитэ баҕардаххына, тириитэ аҕабар суорҕаннаах тэллэх буолбута…“ – диэн бэйэ-бэйэлэрин күөртэһэ-күөртэһэ кэпсииллэр. „Аҕам тыыннааҕар“ диэн чопчулаан этии, төттөрүтүн, өйтөн оҥоруу буоларын бигэргэтэн биэрэргэ дылы. „- Миэнэ, сыата саатар элбэх ини, – Бырдах бэриммэт. – Сыатын уулларбытым икки биэдэрэ буолбута. – Миэнэ да сыата элбэх буолуо. Сыатын икки сыл устата сии сатаан баран тохтоппуппут…“ „- Ытыллыбыт тииҥи үөһэттэн түһэн истэҕинэ, хабан ылан өлүөн иннинэ, сүлэ охсобун…“ Онуоха Омуннаах тииҥи көтөн истэҕинэ сүлбүтэ тахсан маска сытынан кэбиһэр, сүлүллүбүтүн өйдөөбөккө да хаалар эбит. Манна барытыгар Омуннаах кыайыылаах тахсар. „- Доҕоор, Охонооһоой, эн миигин куруук аһара түһэн иһэҕин. Тоҕо итиннигий? – Хайыай, мин эйигиннээҕэр икки хонук эрдэ төрөөбүт киһи билэрим-көрөрүм элбэх буоллаҕа…“ Бу оҕонньоттор кэпсэтиилэрэ омуннаах остуоруйаҕа майгынныыр. Күн аайы маннык баай фантазияны истибит Нулгынэт төһөлөөх элбэҕи иҥэриммитэ буолуой.
Нулгынэт аан маҥнайгы остуоруйатын кинигэлэрэ „Кубалар хайдах үөскээбиттэрэ“ 2000 сыллаахха, „Үүтү көрдүүр тугутчаан“ 2002 сыллаахха тахсыбыттара. Хотугу норуоттар остуоруйаларын сүрүн геройдара үксүгэр кыыллар уонна көтөрдөр буолаллар. Бу фольклор саамай маҥнайгы геройдара буолалларын быһыытынан миф төрүттэрэ манна эмиэ көстөллөр. „Преобладающий вид у народного творчества эвенов – это сказки. Особенно многочисленны сказки о животных. Происхождение их относится к очень древним временам, когда эвены окружали животных суеверным почитанием и приписывали им особую, таинственную силу, верили в то, что звери живут так же, как люди. В них дается точная их точная характеристика. Объясняется, почему зверь стал таким маленьким, или почему оторвался хвост и т.д.“ [2, 43].
Ол курдук кыыллар, көтөрдөр хайдах үөскээбиттэрин туһунан быһаарар аналлаах остуоруйалар Нулгынэкка эмиэ бааллар. „Үүтү көрдүүр тугутчаан“ остуоруйа, аата да этэринии, геройа тугутчаан. Кини ийэтин бөрөлөр тарданнар, тулаайах хаалан хаалар. Үүт көрдүүр да, кинини ханнык да таба чугаһаппат. Көтөрдөр оҕобутун үүтүнэн аһаппаппыт дииллэр, чыс кутуйах үүтүм аҕыс оҕобор да тиийбэт диир. Кэмниэ-кэнэҕэс тугутчаан киһини булар, киһи киниэхэ үүт булан биэрэр. Остуоруйа А.Кривошапкин „Тоосопачаан“ кэпсээнин санатар. Ол гынан баран А.Кривошапкин айымньытын тугутчаана „үчүгэй уонна куһаҕан“ арааран өйдүүргэ үөрэнэр уонна жанра кэпсээн буолар. Оттон Нулгынэт остуоруйата сюжетынан уонна идеятынан „Таал-таал эмээхсин“ диэн саха остуоруйатыгар майгынныыр. Күн сиригэр киһиттэн күүстээх, өйдөөх, муударай суох диэн киһиэхэ гимн ылланар.
Нулгынэт 2005 сыллаахха „Хорооло Хоһуун“ остуоруйаларын кинигэтэ тахсыбыта. Барыта уон остуоруйа киирбит. Манна эмиэ кыыллар тустарынан остуоруйалар бааллар, ол гынан баран кинилэргэ ааптар олох-дьаһах боппуруостарын арыйар.