Айыл5аны харыстааhын туhунан мэлдьи ейдууллэрэ, ат суурэр суолун бэлиэтиир дьуолкаларын анньалларыгар, “от оттооhунугар” оту-маhы алдьаппакка, хаппыт титириктэри, таах сытар мастары, эрбэhиннэри туhаналлара. Хамсаныылаах оонньууларыгар анал миэстэлээх буолаллара, тэлгэhэ отун тэпсибэт этилэр, ити барыта сири-уоту, оту-маhы харыстыы уерэнэллэригэр кемелеhере, ити курдук ебугэлэрбит о5олорун кыра саастарыттан айыл5а5а кыhамнньылаахтык, эйэ5эстик, харыстабыллаахтык сыhыаннаhарга оонньуу ненуе уерэтэллэрэ. Тулалыыр эйгэни билиhиннэрэллэригэр о5о бэйэтин билиитигэр, ейдебулугэр, опытыгар тирэ5ирэр кыах ити курдук уескэтиллэрэ. Тулалыыр эйгэни харыстыыр ей-санаа дьиэттэн, тэлгэhэттэн силис тардара.
|
Кун- дьыл
|
Оонньуулар
|
Сыал
|
|
Алтынньы
|
Кыаьыланыы
|
О5о тулуурдаах, сымса, имгэс буоларын дьулуьуу.
|
|
Сэтинньи
|
То5ус былас суьуо5у еруу
|
Илии былчынна сайдарыгар, сымса имигэс буоларга.
|
|
Ахсынньы
|
О5устар харсыьыылара
|
О5о илиитин – атахын былчыннара учугэйдик сиппитэ кестер.
|
|
Тохсунньу
|
Куобах
|
Киһи иннин диэки төҥкөччү соҕус туттан, киэҥник атыллаан ойор. Үрдүк кылаастаах спортсмен икки илиитин тэҥҥэ дайбанар, оттон саҥа саҕалаан эрэр оҕо олбу-солбу дайбаныан сөп.
|
|
Олунньу
|
Ыстана, кылыы
|
Икки атахтарыанан сиртэн куускэ тэбинэн уеьээ дабайан ыстанар илиитин кемелеьунэрэн. Кылыыга анар атахтарыгар илитин кемелеьунэрэн ыстанар.
|
|
Кулун тутар
|
Оьуор туьэрии
|
Бу оонньууга о5о холкутук толкуйдуур, ейугэр ойуулаан керер дьохурун сайынарар.
|
|
Муус устар
|
Мас тардыьыыта
|
Эти – хааны үчүгэйдик ититэн, ордук сиһи имитэн баран киирсиллэр.
|
|
Ыам ыйа
|
Кулуустэьии
|
Уҥа илиилэрин ортоку тарбахтарынан тардыһаары ыгыта тутуһан тураллар. Ол гынан баран сиһэ, атаҕа күүстээх, илиитин табаҕайа, тарбаҕа сайдыбыт киһи тардыһыык буолара чахчы.
|
Сахалыы оонньуулар
Кыаһыланыы
Итии-куйаас кэмнэргэ ынах – сүөһү эмиийэ хатан эбэтэр кыымаайы , күлүмэн сиэн, дэлби бааһыран, кыайан ыаппат буолан хаалааччы. Ол иһин тэбиэлэммэтин, улаханнык мөхсүбэтин диэн кэлин атахтарын такымнарын үөһэ өттүнэн быанан кыаһылаан кэбиһэллэр.
Оҕолор элбэх буолан түмүстэхтэринэ «кыаһыланыы» диэн күрэхтэһии тэрийэллэр эбит. Икки бөлөххө арахсаллар. Оонньуу ыытааччы күрэхтэһээччи дьону барыларын атахтарын бэрбээкэйдэриттэн кыаһыланалларыгар этэр. Хаҥас бэрбээкэйдэрин куустаран ылан, иккитэ эрийэ тардан. уҥа атахтарын бэрбээкэйдэригэр аҕалан, сөллүбэт гына ыга баайан кэбиһэллэр. Оччоҕо атахтарын икки арда кыра арыттаах буолар.
Оонньуу ыытааччы 15 – 20 метр сиргэ күрэхтэһэр сир бэлэмниир. Икки бөлөх дьонун тус-туспа субуруччу туруортуур уонна бэлиэтэммит сири эргийэн кэлэн, урут турар икки киһи илиилэрин тэҥҥэ таарыйар. Кыаһылаах киһи, баҕар ойуоккалаан сүүрдүн, баҕар, хаамтын, ол бэйэтиттэн тутулуктаах. Оҕуннаҕына даҕаны туран сүүрүөх тустаах. Урут кэлбит бөлөх дьоно кыайаллар.
Өскөтүн сүүрэн истэҕинэ кыаһыта сөллөр күннээх буоллаҕына, көрө охсон тута бааныахтаах уонна салгыы сүүрүөхтээх. Саха оонньууларыттан биир дьикти оонньуу.
Тоҕус былас суһуоҕу өрүү
Олоҥхоҕо этиллэринэн, тоҕус былас суһуохтаах Туналҕаннаах Ньуурдаах Туйаарыма Куо диэн күн бүгүнүгэр диэри уос номоҕо оҥостон, былыргы да, аныгы да ырыаларга ыллыыллар. Кыыс оҕо суһуоҕа төһөнөн уһун, намылхай да, соччонон кини өссө киэркэйэр, дууһалыын ырааһырар.
Былыргы биһиги өбүгэлэрбитбаай дьону кинилэр кыыстарын суһуоҕунан сыаналыыллара үһү. Улахан баай дьон кыыстарын баттаҕын тоҕус суһуох гына өрөллөрө. Оттон орто баай кыыһын баттаҕын сэттэ суһуох гына өрөллөр эбит. Сөбүгэр баайдаах дьон кыыстарын баттаҕын үс суһуох гына өрөллөрө дииллэр.
Оонньуу ыытааччы тоҕустуу киһилээх икки бөлөҕү тэрийэр. Бөлөхтөргө биирдиилэригэр төгүрүк иини биэрэллэр. Хас биирдии төгүрүк иигэ биир метр уһуннаахх сүүрбэ сэттэ сүмэх баттаҕы, сиэли, быаны (таҥас ыйыыр быа өрөргө ордук) сөллүбэт гына уһуктарыттан баайталаан кэбиһэллэр. Төгүрүк иилэри уунан тиийэр сиригэр биэтэҥнии турар гына ыйыыллар.
Оонньууну ыытааччы икки бөлөҕү төгүрүк иилэртэн уон метр тэйиччи субуруччу туруорар. Бөлөхтөртөн биирдии киһи сүүрэн тиийэн үс сүмэҕи кытаанах гына өрүөхтээх. Өрөн бүтэрээт, эргиллэн кэлэн, бэйэтин бөлөҕүн киһитин ытыһын тыастаахтык охсуохтаах, оччоҕо ол киһитэ суһуох өрө сүүрүөхтээх. Икки бөлөх дьоно суһуохтарын өрөн бүппүттэрин кэннэ, оонньуу ыытааччы хайа бөлөх төһө үчүгэйдик, кытаанахтык суһуохтары өрбүтүн уонна хайалара урут бүтэрэноннуларыгар турбуттарын бэлиэтиир.
Урут бүтэрбит гынан баран, суһуохтарын мөлтөхтүк өрбүт бөлөх кыайтарыылааҕынан ааҕыллар.
Суһуох өрүүтүн ханнык баҕарар саастаах дьон оонньуохтарын сөп.
Оҕустар харсыһыылара
Өбүгэлэрбит кыстыктан көһөн, сайылыктарыгар киириилэрэ туспа биир кэрэ бырааһынньык буолара. Атыыр оҕус айаатааһына, оҕолор үөрбүт-көппүт аймалҕаннара, күөрэгэй ырыата, айылҕа, киһи – сүөһү үөрүүтэ – барыта биир тыын буолара.
Атыыр оҕустары харсыһыннарыы сайылык иһигэр биир дьикти түгэн этэ. Оҕустар харсыһан б