УДК 82-14
Черемкина А.Е.
Северо- Восточный федеральный университет имени М.К.Аммосова, г.Якутск,
a.cheremkina@mail.ru
Эбэҥки литэрэтиирэтин “кыһыл көмүс фондатыгар” ураты суоллаах-иистээх суруйааччылар киирбиттэрэ: Алитет Немтушкин, Галина Варламова- Кэптукэ, Дмитрий Апросимов уо.д.а. Бу ааптардар эбэҥки литэрэтиирэтигэр саҥа суолу солообуттара, проза, поэзия сайдыытыгар бэйэлэрин кылааттарын киллэрбиттэрэ. Холобур, Галина Кэптүкэ «Рэкет по тунгусски», “На этой срединной земле”, “Дорога в нижний мир” үһүйээннэрэ, Дмитрий Апросимов «Күндэли Куо», «Куралай Кустук» номохторо, Алитет Немтушкин маҥнайгы «Утро в тайге» хоһооно суруллан чинчийээччилэр да, ааҕааччылар да өттүлэриттэн үрдүк сыанабылы ылбыттара, эбэҥки литэрэтиирэтин саҥа кэрдиискэ таһаарбыттара. Кинилэр тыллара – норуот тыла буолбута. Эбэҥки литэрэтиирэтин маҥнайгы хардыыта уус- уран фольклортан силистэммит эбит буоллаҕына, иккис хардыытыгар жааныр арааһынан байбыта. Кэлин нууччалыы тылбаастаммыт, нууччалыы тылынан суруллубут айымньылар киэҥ эйгэҕэ хотугу норуоттар олохторун-дьаһахтарын, олоххо ураты сыһыаннарын арыйан көрдөрбүттэрэ.
Эбэҥки суруйааччыларын айымньыларыгар айылҕаны кытта алтыһыы, бултааһын, бэйэлэрин норуоттарыгар бэриниилээх буолуу бастакы миэстэҕэ турар. Эбэҥки норуота күүстээх санаалаах, хорсун-хоодуот, уһулуччу дьонноох буолан, суруйааччыларын айымньылара идея өттүнэн күүстээхтэр.
Ол курдук, Дмитрий Нестерович Апросимов – эбэҥки норуотун чаҕылхай суруйааччыта, биллиилээх худуоһунньуга. Кини Уус-Маайа оройунугар төрөөн, үөрэнэн-үлэлээн, олоҕун төрөөбүт дойдутугар атааран, Хотугу кыраай ураты сирин-уотун хоһоон, кэпсээн тылыгар сиэдэрэйдик холбообута. Сахалыы суруйар эбэҥки биир биллэр, уһулуччулаах суруйааччыта. Саха народнай суруйааччыта, поэт Семен Руфов доҕорун туһунан маннык уобарастаан этэн турардаах: “Миитэрэй улуу эбэҥки омугун дьиҥнээх уола этэ – хаамардыын, майгылыын, силигилиин, характердыын, өйдүүн- санаалыын! Нууччалыы суруйар Алексей Михайлов – саха талааннаах поэта этэ! Сахалыы суруйар Дмитрий Апросимов – эбэҥки талааннаах поэта этэ! Инники лөкөйү эккирэтэн иһэр булчут курдук элэс гынан ааспыта- ону биһиги умнуо суохтаахпыт!”.
Дмитрий Апросимов айылҕаттан талааннаах буолан, Хоту дойду кэрэ, ураты айылҕатын дьэрэкээн өҥүн уран тыл көмөтүнэн кумааҕыга, киистэ, кырааска көмөтүнэн хартыынаҕа түһэрбитэ. Кини айымньылара (хоһоонноро да, уруһуйдара да) норуотун ис кутун, туругун, уратытын арыйар, хоһуйар сыаллаахтар. Ол курдук, сөбүлээн хоһуйар истиилинэн буолар-пейзаж. Суруйааччы бэйэтэ этэринэн: “Айылҕа-миэхэ дьиҥнээх киһи, кини дууһа